ЭIЄ
Κάνθαρος ὁ Ἀθηναῖος: Ὁ ἐπώνυμος ἥρωας τοῦ Πειραιᾶ καὶ ἡ μετάβαση ἀπὸ τὸ ἀρχαῖο ἡρῷον στὸν ναὸ τοῦ Ἁγίου Διονυσίου Ἀρεοπαγίτου[Ἡ ἱστορικὴ συνέχεια τοῦ διονυσιακοῦ κανθάρου μὲ τὸ χριστιανικὸ Δισκοπότηρο].
Συγγραφῇ καὶ ἔρευνα: Ἰωάννης Γ. Βαφίνης
Σύμφωνα μὲ τὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ μυθολογία καὶ γραμματεία, ὁ Κάνθαρος ἦταν ἕνας τοπικὸς Ἀθηναῖος ἥρωας, ὁ ὁποῖος ἔδωσε τὸ ὄνομά του στὸ μεγαλύτερο καὶ κεντρικότερο λιμάνι τοῦ ἀρχαίου Πειραιᾶ, τὸν Λιμένα Κανθάρου (τὸ σημερινὸ κεντρικὸ λιμάνι).
Ποιὸς ἦταν ὅμως ὁ ἥρωας Κάνθαρος; Οἱ πληροφορίες γιὰ τὸ πρόσωπό του εἶναι ἐλάχιστες, καθὼς ἀνήκει στὴν κατηγορία τῶν «ἐπώνυμων ἡρώων». Ἦταν ὁ ἥρωας ποὺ προσέφερε τὸ ὄνομά του στὴν περιοχὴ τοῦ μεγαλύτερου λιμένα τῶν Ἀθηνῶν.
Ἂς δοῦμε ἀναλυτικὰ τὶ ἰσχύει γιὰ τὸ γενεαλογικό του δέντρο καὶ τὸ ὄνομά του. Ὁ Κάνθαρος ἀνήκει στὴν κατηγορία τῶν «ἐπώνυμων ἡρώων» τῆς Ἀττικῆς, ἀλλὰ δὲν ἔχει γνωστὸ γενεαλογικὸ δέντρο στὴν ἑλληνικὴ μυθολογία.
Οἱ ἥρωες αὐτοὶ δημιουργοῦνταν ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους Ἕλληνες κυρίως γιὰ νὰ ἐξηγήσουν τὴν ὀνομασία μιᾶς περιοχῆς (ὅπως ὁ Κάνθαρος γιὰ τὸ λιμάνι). Ἐπιπλέον, δὲν διασώθηκαν γραπτὲς πηγὲς ἢ μῦθοι ποὺ νὰ ἀναφέρουν ποιοὶ ἦταν οἱ γονεῖς του, τὰ ἀδέλφια του ἢ οἱ ἀπόγονοί του.
Ὁπότε γεννᾶται τὸ ἐρώτημα: Πρόκειται γιὰ μιὰ σκιώδη, τοπικὴ φιγούρα ποὺ τὴ λάτρευαν ἀποκλειστικὰ οἱ κάτοικοι τοῦ Πειραιᾶ ὡς προστάτη τῆς ἀκτῆς, χωρὶς νὰ ἔχει ἐνταχθεῖ στοὺς μεγάλους πανελλήνιους μύθους (ὅπως οἱ μῦθοι τοῦ Ἡρακλῆ ἢ τοῦ Θησέα);
Σὲ αὐτὸ ἀκριβῶς ἀποσκοποῦμε: στὴν ἀναζήτηση τῆς ὅποιας ἱστορικῆς ἢ ἀρχαιολογικῆς ἀνάδειξης τῆς παρουσίας τοῦ ἥρωα.
Ἂς δρομολογήσουμε πρῶτα τὴν ἀναζήτησή μας μὲ ἄξονα τὴν ἐτυμολόγηση τοῦ ὀνόματος. Ἡ λέξη κάνθαρος εἶναι ἀρχαία ἑλληνικὴ καὶ ἔχει δύο βασικὲς σημασίες:
Α) Τὸ σκαθάρι: Στὴν ἀρχαία γλῶσσα, «κάνθαρος» ὀνομαζόταν τὸ γνωστὸ ἔντομο σκαθάρι (ὁ κοπροφάγος κάνθαρος).
Β) Τὸ διονυσιακὸ ἀγγεῖο: Ἦταν ἕνα πολὺ δημοφιλὲς εἶδος ποτηριοῦ γιὰ κρασί, μὲ βαθὺ σῶμα καὶ δύο μεγάλα, ψηλὰ χερούλια. Ἦταν τὸ ἀγαπημένο ποτήρι τοῦ θεοῦ Διονύσου καὶ τὸ βασικό του σύμβολο. Συνεπῶς, τὸ ὄνομα τοῦ ἥρωα ἐτυμολογεῖται ἀπευθείας ἀπὸ τὸ ἀρχαῖο ἀγγεῖο πόσης ἢ τὸ ἔντομο.
Μὲ μιὰ δεύτερη σκέψη ἀναρωτιόμαστε πῶς συνδέθηκε ὁ ἥρωας αὐτὸς μὲ τὸ ἀρχαῖο λιμάνι. Οἱ ἱστορικοὶ πιστεύουν ὅτι συνέβη τὸ ἀντίθετο: δὲν πῆρε τὸ λιμάνι τὸ ὄνομά του, δηλαδή, ἀπὸ ἕναν ἄνθρωπο - ἥρωα, ἀλλὰ οἱ ἄνθρωποι ἐπινόησαν τὸν «ἥρωα Κάνθαρο» γιὰ νὰ δικαιολογήσουν τὸ ὄνομα τοῦ λιμανιοῦ.
Τὸ ἴδιο τὸ λιμάνι ὀνομάστηκε «Κάνθαρος» γιὰ ἕναν ἀπὸ τοὺς ἑξῆς δύο λόγους:
Α)Λόγῳ σχήματος: Ἡ λεκάνη τοῦ κεντρικοῦ λιμανιοῦ τοῦ Πειραιᾶ εἶχε κυκλικὸ σχῆμα. Μὲ τὶς δύο προεξοχὲς τῆς στεριᾶς στὴν εἴσοδό του (τὴν Ἠετιώνεια καὶ τὸν Ἄλκιμο), ἔμοιαζε πολὺ μὲ τὸ ἀρχαῖο ποτήρι (κάνθαρο) μὲ τὰ δύο μεγάλα χερούλια.
Β) Λόγῳ κάποιου πλοίου: Μιὰ ἄλλη ἐκδοχὴ ἀναφέρει ὅτι ἴσως τὸ λιμάνι πῆρε τὸ ὄνομά του ἀπὸ ἕνα συγκεκριμένο, διάσημο πλοῖο τῆς ἐποχῆς ποὺ ὀνομαζόταν «Κάνθαρος» καὶ εἶχε ὡς σῆμα τὸ σκαθάρι ἢ τὸ ἀγγεῖο.
Μιὰ ἰδιαίτερη προσέγγιση τοῦ θέματος αὐτοῦ συναντᾶται στὴ μελέτη τοῦ Ἀθηναίου ἀρχαιολόγου Κυριάκου Πιττάκη L'ancienne Athènes.
Ὅπως λοιπὸν διαβάζουμε στὸ κείμενο τῆς τρίτης σελίδας τῆς μελέτης, ποὺ ἀναφέρεται στὸν Πειραιᾶ, ὑπῆρχε ἕνας ναὸς ἢ περίβολος (ἡρῷο) ἀφιερωμένος σὲ αὐτὸν στὴν ἄκρη τοῦ λιμανιοῦ.
Ὁ συγγραφέας τοποθετεῖ αὐτὸ τὸ ἱερὸ κοντὰ στὴν περιοχὴ ὅπου χτίστηκε ἀργότερα ἡ ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Διονυσίου τοῦ Ἀρεοπαγίτη στὸν Πειραιᾶ.
Ἀπὸ ψηλά, μέσω δορυφορικοῦ χάρτη, ἐντοπίζουμε τὸ σημεῖο στὸ λιμάνι τοῦ Πειραιᾶ ὅπου σήμερα βρίσκεται ὁ ναὸς τοῦ Ἁγίου Διονυσίου Ἀρεοπαγίτη καὶ ὅπου κατὰ τὴν ἀρχαιότητα βρισκόταν
τὸ ἡρῷο τοῦ ἥρωα Κανθάρου.
Στὸ σημεῖο ἐκεῖνο εἶχε βρεθεῖ μιὰ μαρμάρινη πλάκα μὲ ἀρχαία ἐπιγραφὴ ποὺ ἐπιβεβαίωνε τὴ λατρεία του, γράφοντας ὅτι μιὰ γυναίκα (ἡ Ἀρίστιππη) ἔκανε ἕνα ἀφιέρωμα στὸν «Κανθάρῳ Ἥρωι» (στὸν ἥρωα Κάνθαρο).
Ἡ καταγραφὴ τῆς ἀρχαιολογικῆς ἔρευνας στὸν κεντρικὸ λιμένα τῶν Ἀθηνῶν, τὸν Πειραιᾶ, ἔγινε στὴ γαλλικὴ γλῶσσα. Ἰδοὺ τὸ κείμενο καὶ ἡ μετάφραση: «[...] eurent le nom de Κλεισοὶ λειμένες les ports fermés. [1]
Ce port était divisé intérieurement en trois parties, savoir : le Canthare, ainsi appellé d'un Héros de ce nom. C'est là qu'étaient les loges destinées à recevoir les vaisseaux ; ce port continua à être nommé Κανθάρι jusqu'en 1760. Le temple de Héros Cantharus était je crois là où est à présent l'église de saint Denys l'Areopagite, on y voit beaucoup de traces d'une enceinte consacrée à ce Héros. J'y ait trouvé sur un piedestal cette inscription qui montre que c'était dans cet endroit qu'existait son temple.
. . . . . . . . . . . ΑΡΙΣΤΙΠΠΗ . . . .
ΚΑΝΘΑΡΩΙ ΗΡΩΙ ΑΝΕΘΗΚΕΝ». [...πῆραν τὸ ὄνομα Κλειστοὶ Λιμένες (Les ports fermés). (1)
Αὐτὸ τὸ λιμάνι ἦταν χωρισμένο ἐσωτερικὰ σὲ τρία μέρη, δηλαδή: τὸν Κάνθαρο (Centhere), ὁ ὁποῖος ὀνομάστηκε ἔτσι ἀπὸ ἕναν ἥρωα μὲ αὐτὸ τὸ ὄνομα. Ἐκεῖ βρίσκονταν οἱ νεώσοικοι (ὑπόστεγα) ποὺ προορίζονταν γιὰ νὰ δέχονται τὰ πλοῖα. Αὐτὸ τὸ λιμάνι συνέχισε νὰ ὀνομάζεται Κάνθαρος (Canthare) μέχρι τὸ 1760. Ὁ ναὸς τοῦ ἥρωα Κανθάρου βρισκόταν, νομίζω, ἐκεῖ ὅπου σήμερα εἶναι ἡ ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Διονυσίου τοῦ Ἀρεοπαγίτη· ἐκεῖ βλέπει κανεὶς πολλὰ ἴχνη ἑνὸς περιβόλου ἀφιερωμένου σὲ αὐτὸν τὸν ἥρωα. Βρῆκα ἐκεῖ, πάνω σὲ ἕνα βάθρο, αὐτὴ τὴν ἐπιγραφὴ ποὺ δείχνει ὅτι σὲ αὐτὸ τὸ μέρος βρισκόταν ὁ ναός του:
ΑΡΙΣΤΙΠΠΗ . . . .
ΚΑΝΘΑΡΩΙ ΗΡΩΙ ΑΝΕΘΗΚΕΝ].
Συνοψίζοντας λοιπὸν τὴν μέχρι τώρα πορεία τῆς ἔρευνάς μας, παρατηροῦμε πὼς ἡ ἀναζήτηση ξεκίνησε ἀπὸ τὴ μυθολογικὴ καὶ ἐτυμολογικὴ προσέγγιση τοῦ Κανθάρου, ἐξετάζοντας ἂν ὁ ἐπώνυμος αὐτὸς ἥρωας προηγήθηκε ἢ ἂν ἐπινοήθηκε ἐκ τῶν ὑστέρων γιὰ νὰ ἐξηγήσει τὴν ὀνομασία τοῦ πειραϊκοῦ λιμένα καὶ τὴ σύνδεσή του μὲ τὸ ὁμώνυμο διονυσιακὸ ἀγγεῖο.
Ὡστόσο, ἡ πολύτιμη μαρτυρία τοῦ Κυριάκου Πιττάκη ἔρχεται νὰ μεταφέρει τὴ συζήτηση ἀπὸ τὴ σφαίρα τοῦ μύθου στὸ πεδίο τῆς ἀρχαιολογικῆς πραγματικότητας.
Μέσα ἀπὸ τὸν ἐντοπισμὸ τοῦ ἀρχαίου περιβόλου καὶ τῆς ἀναθηματικῆς ἐπιγραφῆς τῆς Ἀριστίππης στὸν χῶρο ὅπου ἀργότερα ἀνεγέρθηκε ὁ ναὸς τοῦ Ἁγίου Διονυσίου Ἀρεοπαγίτη, ὁ Ἀθηναῖος ἀρχαιολόγος ἐπιβεβαίωσε ὅτι ὁ Κάνθαρος δὲν ἀποτελοῦσε ἁπλῶς ἕνα ἐτυμολογικὸ κατασκεύασμα, ἀλλὰ τιμώταν ἐκεῖ ὡς ὑπαρκτὸ παρελθοντικὸ πρόσωπο — ὡς μία σεβαστὴ μορφὴ ποὺ εἶχε ριζώσει βαθιὰ στὴ μακραίωνη, προϊστορικὴ παράδοση καὶ τὴ συλλογικὴ μνήμη τῆς μυριετοῦς πόλης τῶν Ἀθηνῶν.
Παράλληλα, ἡ μετάβαση ἀπὸ τὸ ἀρχαῖο ἡρῷο τοῦ Κανθάρου στὸν χριστιανικὸ ναὸ τοῦ Ἁγίου Διονυσίου Ἀρεοπαγίτη στὸν Πειραιᾶ δὲν ἀποτελεῖ ἁπλῶς μία τοπογραφικὴ διαδοχή, ἀλλὰ ἀντανακλᾶ μία βαθύτερη συμβολικὴ καὶ θεολογικὴ μεταμόρφωση. Στὸ ἐπίκεντρο αὐτῆς τῆς συνέχειας βρίσκεται ἕνα κοινὸ ἱερὸ σκεῦος καὶ ἕνα κοινὸ στοιχεῖο: τὸ ποτήριο τοῦ οἴνου.
Στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ θρησκεία, ὁ κάνθαρος ἦταν τὸ κατεξοχὴν λατρευτικὸ σκεῦος τοῦ θεοῦ Διονύσου. Γεμάτος μὲ οἶνο, συμβόλιζε τὴ μέθη ὡς ἔξοδο ἀπὸ τὰ ὅρια τοῦ ἐγώ, τὴ ζωτικὴ ὁρμὴ τῆς φύσης, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐλπίδα τῆς ἀναγέννησης μετὰ τὸν θάνατο — ὅπως ἀκριβῶς τὸ κλῆμα πεθαίνει τὸν χειμῶνα καὶ ξαναγεννιέται τὴν ἄνοιξη.
Ὁ κάνθαρος, μὲ τὶς δύο χαρακτηριστικὲς ὑπερυψωμένες λαβές του, προσφερόταν ὡς ἀγγεῖο χοῶν καὶ ἱερῆς κοινωνίας ἀνάμεσα στοὺς θνητοὺς καὶ τὸ θεῖο, ἀποτελώντας γέφυρα ὑπέρβασης τῆς φθαρτῆς ἀνθρώπινης φύσης.
Μὲ τὴν ἔλευση τοῦ Χριστιανισμοῦ, ὁ συμβολισμὸς αὐτὸς δὲν ἀπορρίφθηκε, ἀλλὰ μεταμορφώθηκε ριζικά. Ὁ ἴδιος ὁ Χριστὸς αὐτοπροσδιορίζεται ὡς «ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή» (Ἰω. 15, 1), καθαγιάζοντας τὸν οἶνο ὄχι πιὰ ὡς μέσο διονυσιακῆς ἔκστασης, ἀλλὰ ὡς τὸ ἴδιο Του τὸ Αἷμα στὸ Μυστήριο τῆς Θείας Εὐχαριστίας.
Ἔτσι, ὁ ἀρχαῖος κάνθαρος δίνει τὴ θέση του στὸ Ἅγιο Ποτήριο — τὸ χριστιανικὸ Δισκοπότηρο. Δὲν εἶναι τυχαῖο ὅτι στὴν πρωτοχριστιανικὴ καὶ βυζαντινὴ τέχνη (σὲ ψηφιδωτά, τοιχογραφίες καὶ σαρκοφάγους) ὁ κάνθαρος ἐπιβίωσε ὡς διακοσμητικὸ καὶ συμβολικὸ μοτίβο, ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἀναβλύζει τὸ «ὕδωρ τῆς ζωῆς» ἢ φυτρώνουν κληματίδες, προεικονίζοντας τὸ εὐχαριστιακὸ Ποτήριο τῆς Ἐκκλησίας.
Ἀθηναϊκὸς μελαμβαφὴς κάνθαρος, συγκολλημένος ἀπὸ πολλὰ θραύσματα, ὁ ὁποῖος ἀνακαλύφθηκε τὸ 1999 στὴν ἀνασκαφὴ τοῦ οἰκοπέδου Μακρυγιάννη, στὸν ἀποθέτη ΝΜΑ 13 τῆς οἰκίας Τ.
Πρωτοβυζαντινὸ ἀσημένιο καὶ ἐπιχρυσωμένο Δισκοπότηρο τοῦ 6ου αἰώνα μ.Χ. ἀπὸ τὸν θησαυρὸ τοῦ Καπὲρ Κοραὸν (στὴ σημερινὴ Συρία), τὸ ὁποῖο σήμερα φυλάσσεται στὸ Μουσεῖο Καλῶν Τεχνῶν τῆς Βοστώνης. Φέρει τὴν ἑλληνικὴ ἀναθηματικὴ ἐπιγραφή: «[Σ]ΑΡΑ ΕΥΞΑΜΕΝΗ ΤΩ ΑΓΙΩ ΣΤΕΦΑΝΩ» (ἡ Σάρρα προσέφερε τάμα στὸν Ἅγιο Στέφανο τὸν Πρωτομάρτυρα), καθὼς καὶ ἐπιχρυσωμένο χριστόγραμμα (☧) πλαισιωμένο ἀπὸ τὰ γράμματα Ἄλφα καὶ Ὠμέγα (Α καὶ Ω), ποὺ συμβολίζουν τὸν Χριστὸ ὡς τὴν ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος τῶν πάντων.
Ἐπίσης παλαιὸ βυζαντινὸ Δισκοπότηρο τοῦ 10ου αἰώνα (ὕψους 25 ἑκ.), μὲ δύο λαβές —ἄμεση μορφολογικὴ μετεξέλιξη τοῦ ἀρχαίου ἀθηναϊκοῦ κανθάρου—, τὸ ὁποῖο ἀποδίδεται στὸν αὐτοκράτορα Ρωμανὸ (Α΄ Λεκαπηνὸ ἢ Β΄). Εἶναι κατασκευασμένο ἀπὸ σαρδόνυχα, ἐπιχρυσωμένο ἀσήμι, χρυσό, περίκλειστο
σμάλτο καὶ πολύτιμους λίθους
(φωτογραφία: Περιφέρεια Βένετο).
Ἡ ὀνοματολογικὴ σύμπτωση στὸν Πειραιᾶ σφραγίζει αὐτὴ τὴν ἱστορικὴ γέφυρα. Ἐκεῖ ὅπου οἱ ἀρχαῖοι τιμοῦσαν τὸν Κάνθαρο, τὸν ἐπώνυμο ἥρωα ποὺ ἔφερε τὸ ὄνομα τοῦ διονυσιακοῦ ποτηριοῦ, οἱ χριστιανοὶ ἀνήγειραν ναὸ πρὸς τιμὴν τοῦ Ἁγίου Διονυσίου τοῦ Ἀρεοπαγίτη — τοῦ πρώτου Ἀθηναίου ἐπισκόπου ποὺ ἔφερε τὸ ὄνομα τοῦ ἀρχαίου θεοῦ τοῦ οἴνου, ἀλλὰ κήρυξε τὸν Ἄγνωστο Θεὸ καὶ τὴ ζωοποιὸ Θυσία τοῦ Χριστοῦ.
Ἔτσι, τὸ ἀγγεῖο τῆς πρόσκαιρης ἀρχαίας εὐφροσύνης μετουσιώθηκε στὸ λειτουργικὸ σκεῦος τῆς αἰώνιας ζωῆς καὶ τῆς ἀθανασίας. Τόσο δυνατὴ εἶναι ἡ πανάρχαια ἑλληνικὴ παράδοση, ποὺ ξεπέρασε τὰ φράγματα τοῦ χρόνου καὶ ἕνωσε τὸ σήμερα μὲ τὸ παρελθόν, ἀκολουθώντας τὰ ἴδια ἀκριβῶς μονοπάτια.
Σήμερα, στὴν περιοχὴ τοῦ Ἁγίου Διονυσίου στὸν Πειραιᾶ, συνεχίζεται ζωντανὴ ἡ δραστηριότητα τῆς οἰνοποιίας καὶ τοῦ οἰνεμπορίου.
ΧΑΙΡΕΤΕ
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1]Ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ ὅτι στὴ νεότερη ἑλληνικὴ ἐγκυκλοπαιδικὴ βιβλιογραφία (καὶ συγκεκριμένα στὸ Νεώτερον Ἐγκυκλοπαιδικὸν Λεξικὸν τοῦ «Ἡλίου», λῆμμα «Κάνθαρος», ὑπογεγραμμένο ἀπὸ τὸν Β.Δ.Θ.) ἀποδίδεται στὸν Ἀπολλόδωρο ἡ πληροφορία ὅτι ἡ ὀνομασία τοῦ ἀγγείου προῆλθε ἀπὸ κάποιον ἥρωα Κάνθαρο, ἀκόλουθο τοῦ Βάκχου-Διονύσου. Ὡστόσο, ἡ ἀντιπαραβολὴ μὲ τὴ σωζόμενη ἀρχαία γραμματεία ἀποκαλύπτει μία ἐνδιαφέρουσα σύγχυση πηγῶν: στὴ Βιβλιοθήκη τοῦ Ἀπολλοδώρου δὲν ἀπαντᾶται τέτοια ἀναφορά, ἐνῶ ὁ Ἀθήναιος στοὺς Δειπνοσοφιστές (11.473d–474e) διευκρινίζει ὅτι τὸ ἀγγεῖο πῆρε τὸ ὄνομά του ἀπὸ κάποιον ἀρχαῖο κεραμέα ὀνόματι Κάνθαρο («ἀπὸ Κανθάρου τινὸς κεραμέως»). Ἔτσι, στὴ μεταγενέστερη παράδοση συγχωνεύθηκαν σὲ μία μορφὴ τρεῖς διαφορετικὲς ἰδιότητες: ὁ ὁμώνυμος κεραμέας τοῦ ἀγγείου, ὁ διονυσιακὸς ἀκόλουθος καὶ ὁ τοπικὸς ἐπώνυμος ἥρωας τοῦ πειραϊκοῦ λιμένα.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
• Pittakys, K. S. (1835). L'ancienne Athènes, ou La description des antiquités d'Athènes et de ses environs. Athènes: De l'Imprimerie particulière de M. E. Antoniades (σ. 3: ἀναφορὰ στὸν λιμένα Κανθάρου, τὸ ἡρῷο, τὴν ἐπιγραφὴ τῆς Ἀριστίππης καὶ τὸν ναὸ τοῦ Ἁγίου Διονυσίου Ἀρεοπαγίτη).
• Judeich, W. (1931). Topographie von Athen (2η ἔκδ.). München: C.H. Beck (θεμελιῶδες ἔργο γιὰ τὴν τοπογραφία τῆς Ἀθήνας καὶ τῶν λιμένων τοῦ Πειραιᾶ, μὲ ἀναφορὲς στὸν Λιμένα Κανθάρου).
• Garland, R. (1987). The Piraeus: From the Fifth to the First Century B.C. Ithaca, NY: Cornell University Press (ἀναλυτικὴ μελέτη γιὰ τὴν ἱστορία, τὰ λιμάνια καὶ τὶς τοπικὲς λατρεῖες ἡρώων στὸν ἀρχαῖο Πειραιᾶ).
• Στέφανος Βυζάντιος, Ἐθνικά, λῆμμα «Κάνθαρος» (ἀρχαία λεξικογραφικὴ μαρτυρία γιὰ τὴν προέλευση τοῦ ὀνόματος τοῦ πειραϊκοῦ λιμένα ἀπὸ τὸν ἥρωα Κάνθαρο).
• Ἡσύχιος Ἀλεξανδρεύς, Γλῶσσαι, λῆμμα «Κανθάρου λιμήν» (ἀρχαία πηγὴ γιὰ τὸν λιμένα τοῦ Πειραιᾶ καὶ τὴ σύνδεσή του μὲ τὸν ἥρωα-ὀνομάστηκε ἔτσι «ἀπὸ Κανθάρου ἥρωος»).
• Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη, στ. 145 (ἡ παλαιότερη σωζόμενη φιλολογικὴ μνεία στὸν «ἐν Πειραιεῖ Κανθάρου λιμένα»).
• Ἀθήναιος, Δειπνοσοφισταί, 11.473d–474e (ἀρχαία μαρτυρία γιὰ τὴν προέλευση τοῦ ὀνόματος τοῦ ἀγγείου ἀπὸ τὸν κεραμέα Κάνθαρο).
• Β.Δ.Θ. (Βασίλειος Δ. Θεοφανείδης;), λῆμμα «Κάνθαρος», Νεώτερον Ἐγκυκλοπαιδικὸν Λεξικὸν «Ἡλίου», τόμ. 10, Ἀθῆναι (νεότερη ἐγκυκλοπαιδικὴ ἀναφορὰ στὸν Κάνθαρο ὡς ἀκόλουθο τοῦ Διονύσου).
• Sparkes, B. A., & Talcott, L. (1970). The Athenian Agora, Volume XII: Black and Plain Pottery of the 6th, 5th and 4th Centuries B.C. Princeton, NJ: American School of Classical Studies at Athens (ἡ βασικὴ τυπολογικὴ μελέτη γιὰ τοὺς ἀθηναϊκοὺς μελαμβαφεῖς κανθάρους).
• Richter, G. M. A., & Milne, M. J. (1935). Shapes and Names of Athenian Vases. New York: Metropolitan Museum of Art (ἀνάλυση τῆς μορφῆς, τῆς χρήσης καὶ τῆς ἐτυμολογίας τοῦ ἀγγείου κάνθαρος).
• Κακαβογιάννη, Ὄ. (Ἐπιμ.) (2003). Ἡ ἀρχαία Ἀθήνα: Ἀνασκαφὲς γιὰ τὴν ἀνέγερση τοῦ Νέου Μουσείου Ἀκρόπολης (δημοσιεύσεις εὑρημάτων ἀπὸ τὸ οἰκόπεδο Μακρυγιάννη, ὅπως οἱ μελαμβαφεῖς κάνθαροι τῶν κλασικῶν χρόνων).
• Mundell Mango, M. (1986). Silver from Early Byzantium: The Kaper Koraon and Related Treasures. Baltimore: Walters Art Gallery (ἡ κορυφαία μονογραφία γιὰ τὸν θησαυρὸ τοῦ Καπὲρ Κοραόν, στὴν ὁποία περιλαμβάνεται ἡ δημοσίευση καὶ ἀνάλυση τοῦ ἀσημένιου Δισκοποτήρου τῆς Σάρρας ποὺ φυλάσσεται στὴ Βοστώνη).
• Hahnloser, H. R. (Ed.) (1971). Il Tesoro di San Marco: Il Tesoro e il Museo. Firenze: Sansoni (ἡ ἐπίσημη ἐπιστημονικὴ δημοσίευση τῶν κειμηλίων τοῦ Θησαυροῦ τοῦ Ἁγίου Μάρκου στὴ Βενετία, ὅπου ἐξετάζεται ἀναλυτικὰ τὸ δίωτο Δισκοπότηρο τοῦ αὐτοκράτορα Ρωμανοῦ).
• Evans, H. C., & Wixom, W. D. (Eds.) (1997). The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843–1261. New York: Metropolitan Museum of Art (περιλαμβάνει ἐκτενῆ λήμματα καὶ βιβλιογραφία γιὰ τὰ αὐτοκρατορικὰ λειτουργικὰ σκεύη ἀπὸ σαρδόνυχα καὶ περίκλειστο σμάλτο, ὅπως τὸ Δισκοπότηρο τοῦ Ρωμανοῦ).
• Πάλλας, Δ. Ι. (1977). Ἡ «Θάλασσα» τῶν Ἐκκλησιῶν: Συμβολὴ εἰς τὴν ἱστορίαν τοῦ χριστιανικοῦ βωμοῦ καὶ τὴν μορφολογίαν τῆς λειτουργίας. Ἀθήνα: Γαλλικὸ Ἰνστιτοῦτο Ἀθηνῶν (θεμελιῶδες ἔργο γιὰ τὴ μετάβαση τῶν ἀρχαίων λειτουργικῶν καὶ συμποσιακῶν μορφῶν —ὅπως ὁ κάνθαρος— στὴ χριστιανικὴ εἰκονογραφία καὶ λατρεία).
• Bober, P. P. (1999). Art, Culture, and Cuisine: Ancient and Medieval Gastronomy. Chicago: University of Chicago Press (ἐξετάζει τὴ μορφολογικὴ συνέχεια ἀπὸ τὸν ἀρχαῖο δίωτο κάνθαρο στὰ μεσαιωνικὰ καὶ βυζαντινὰ εὐχαριστιακὰ ποτήρια).
• Χατζημανωλάκης, Γ. Ε. (1999). Χρονικὸ τῆς Πειραϊκῆς Ἐκκλησίας. Πειραιάς: Ἐκδόσεις Δήμου Πειραιᾶ (ἱστορικὰ στοιχεῖα γιὰ τοὺς ναοὺς τοῦ Πειραιᾶ καὶ τὴν ἐνορία τοῦ Ἁγίου Διονυσίου Ἀρεοπαγίτη).
• Μπαλούρδος, Γ. Χ. (2010). Βιβλιογραφία γιὰ τὸν Πειραιᾶ. Πειραιάς: Ἐκδόσεις Τσαμαντάκη (συγκεντρωτικὸς ὁδηγὸς πηγῶν γιὰ τὴν τοπογραφία, τὸ λιμάνι καὶ τοὺς ναοὺς τοῦ Πειραιᾶ).











