ЭIЄ

Τὸ  κανταδώρικο Ἀθηναϊκὸ τραγούδι 

τῆς Ἀστέρως κατάλοιπο τοῦ ἀρχαίου ἄσματος τῆς Καλύκης; 

Ἔρευνα & συγγραφή: Ἰωάννης Γ. Βαφίνης

  Στοὺς καιρούς ἐκείνους τοὺς παλιούς ὑπῆρξε μιὰ ἔντονη δραστηριότητα στὰ ἐθιμοτυπικὰ δρώμενα. Μόλις συνέβαινε κάτι δραματικὸ στὴν κοινωνία, οἱ καλλιτέχνες τὸ μετέτρεπαν σὲ τοπικὸ ἆσμα καὶ ἄμεσα αὐτὸ διαδιδόταν ἀνά τὸ πανελλήνιο.

 Τὸ ἱστορικὸ αὐτὸ ἀνήκει σὲ μιὰ ἀρχαία ἡρωίδα τοῦ προϊστορικοῦ κόσμου τῆς Ἑλλάδος, τὴν Καλύκη, ἐγγονὴ τοῦ Ἕλληνος καὶ τῆς Ὀρσηΐδος. Ἡ νεαρὴ Ἑλληνὶς ἦταν μιὰ κόρη ποὺ ἀτύχησε στον ἔρωτά της καὶ ἔμελλε νὰ αὐτοκτονήσει πέφτοντας σ’ ἕναν βαθὺ γκρεμό.

  Ἔπειτα ἀπὸ τὸ γεγονὸς αὐτό, κάποιος Ἕλλην μελοποιός —κάποιοι ὑποδεικνύουν τὸν Στησίχορον— ἐνεπνεύσθη ἀπὸ τὴν Καλύκην ἕνα λυρικὸ τραγούδι, τὸ ὁποῖο ᾄδετο ἀπὸ ὅμιλον γυναικείων φωνῶν πρὸς τιμὴν τῆς ἀδικοχαμένης ἡρωίδος.

 Ὁ Ἀριστόξενος στὸ τέταρτο βιβλίο του «Περὶ μουσικῆς» (FHG ΙΙ, 287, ἀπόσπ. 72, καὶ Ἀθήναιος, ΙΔ΄, 619d, 11) διηγεῖται τὴ θλιβερὴ ἱστορία τῆς Καλύκης ὡς ἑξῆς: «Ἀριστόξενος δὲ ἐν τετάρτῳ περὶ μουσικῆς: ᾖδον, φησίν, αἱ ἀρχαῖαι γυναῖκες καλύκην τινὰ ᾠδήν. Στησιχόρου δ' ἦν ποίημα (fr. 277 Page), ἐν ᾧ Καλύκη τις ὄνομα ἐρῶσα Εὐάθλου νεανίσκου εὔχεται τῇ Ἀφροδίτῃ γαμηθῆναι αὐτῷ. ἐπεὶ δὲ ὑπερεῖδεν ὁ νεανίσκος, κατεκρήμνισεν ἑαυτήν. ἐγένετο δὲ τὸ πάθος περὶ Λευκάδα. σωφρονικὸν δὲ πάνυ κατεσκεύασεν ὁ ποιητὴς τὸ τῆς παρθένου ἦθος, οὐκ ἐκ παντὸς τρόπου θελούσης συγγενέσθαι τῷ νεανίσκῳ, ἀλλ' εὐχομένης εἰ δύναιτο γυνὴ τοῦ Εὐάθλου γενέσθαι κουριδία, ἢ εἰ τοῦτο μὴ δυνατόν, ἀπαλλαγῆναι τοῦ βίου.». Μετάφραση: [Σύμφωνα με τον Αθήναιο, οι παλαιές γυναίκες τραγουδούσαν το ποίημα "Καλύκη" του Στησιχόρου, που εξιστορεί τον έρωτα της Καλύκης για τον Εύαθλο και την τραγική της κατάληξη. Η κοπέλα προσευχόταν στην Αφροδίτη να παντρευτεί τον νέο και, όταν εκείνος την περιφρόνησε, αυτοκτόνησε πέφτοντας από γκρεμό στη Λευκάδα.]

  Μιὰ μεταφορὰ τοῦ μύθου τῆς Καλύκης φαίνεται νὰ συντελεῖται τὴν ἐποχὴ τῆς μεγάλης ἀκμῆς τῆς ἀθηναϊκῆς καντάδας. Ἡ ἱστορία τῆς κινηματογραφικῆς ἡρωίδος Ἀστέρως φαίνεται νὰ ἀποτελεῖ μεταφορὰ τῆς ἀρχαίας Καλύκης.

 Ἡ Καλύκη, ὅπως ἐξηγεῖ ὁ μῦθος, ἦταν μιὰ κόρη τῆς ὑπαίθρου καὶ τῶν βουνῶν τῆς ἀνατολικῆς Στερεᾶς Ἑλλάδος, μεταξὺ Φωκίδος, Βοιωτίας καὶ Ἀττικῆς, ὅπου κατοικοέδρευαν οἱ προπάτορές της, Ἕλλην καὶ Ὀρσηίς.

  Κάποια στιγμὴ ἡ Καλύκη συνάντησε τὸν Εὔαθλο καὶ θέλησε νὰ τὸν παντρευτεῖ. Τὸν ἀγάπησε ὅμως μὲ μιὰν ἀγάπη ἀνεκπλήρωτη, χωρὶς ἀνταπόκριση, φτάνοντας τελικὰ στὸν θάνατο.                     

        

    Ὁ μουσουργὸς Δημήτριος Ρόδιος 

καὶ ὁ λογοτέχνης Παῦλος Νιρβάνας 

 Κατ’ ἀναλογίαν πρὸς τὴν μυθιστορίαν αὐτήν, ἡ Ἀστέρω εἶναι μιὰ σύγχρονη ἡρωὶς τῆς ὑπαίθρου, καθὼς τὴν ἐνεπνεύσθη κατὰ τὸν 20ὸν αἰῶνα ὁ Σκοπελίτης λογοτέχνης Παῦλος Νιρβάνας, ἀπομιμούμενος τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ ποιμενικὰ εἰδύλλια. Τὸ ρωμάντζον τοῦ Νιρβάνα μετεφέρθη στὸν κινηματογράφο τὸ 1929, σὲ σκηνοθεσία Δημήτρη Γαζιάδη καὶ σενάριο Ὀρέστη Λάσκου. 

 Τὴν μουσικὴ ἐπένδυση τῆς ὁμιλούσας ἐπανέκδοσης ἔγραψε ὁ Ἀθηναῖος μουσουργὸς καὶ παλαιὸς κανταδόρος τῶν Ἀθηνῶν, Δημήτριος Ρόδιος.[1]. 

 Ὁ τίτλος τοῦ κυριωτέρου ᾄσματος τῆς ταινίας ἦτο ὁμώνυμος τῆς ταινίας. Τοῦτο ἑρμήνευσαν οἱ ὀξύφωνοι (τενόροι) λυρικοί ἀοιδοὶ ἐκείνης τῆς ἐποχῆς, με πρῶτον τὸν Κώσταν Πετρόπουλον ἐν ἔτει 1928, ἐνῷ ἠκολούθησαν κατὰ τὸ 1929 οἱ: Πέτρος Ἐπιτροπάκης, Ὀρέστης Μακρῆς, Ἀντώνιος Δελένδας, Λύσσανδρος Ἰωαννίδης, Θανάσης Παπασπυρόπουλος καὶ ἕτεροί τινες σὲ μεταγενεστέρας ἐκτελέσεις.[2]. 

  Ἡ τονικότητα τοῦ τραγουδιοῦ σημειώνεται σὲ Σὸλ ἐλάσσονα τοῦ ὑποδωρίου τρόπου, μὲ μεταβολὴ τῆς κλίμακας σὲ Σὸλ μείζονα στὸ ἐπιμύθιο, τὸ ὁποῖο ἀποτελεῖ καὶ τὴν ἐπῳδό.

  Συντόμως ἐπισημαίνω ὅτι, κατὰ τὸ 1929, ὁ Πέτρος Ἐπιτροπάκης ἠχογραφεῖ τὸ τραγούδι "Ἀστέρω" διὰ λογαριασμὸν τῆς ὁμωνύμου ταινίας τῆς DAG FILM, παρ’ ὅτι ἡ κάτωθι ἐτικέτα ἀναγράφει ὡς ἑρμηνευτὴν τὸν Ἀντώνιον Δελένδαν.

 Ἅπαντες οἱ προαναφερθέντες ἑρμηνευταὶ ἀπέδωσαν τὸ ᾆσμα τοῦτο λυρικῶς, ὡς θὰ ἥρμοζεν εἰς ἀπομίμησιν τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν βουκολικῶν ᾀσμάτων καὶ ποιμενικῶν εἰδυλλίων.[3].

    

 

Ὡστόσο, ἡ ὑπόθεσις τῆς Ἀστέρως δὲν ἔχει τὴν κατάληξιν τοῦ μύθου τῆς ἀδικοχαμένης Καλύκης, ἡ ὁποία ἐν τέλει αυτοκτονεῖ. Τὴν κατάληξιν όμως αὐτὴν συναντῶμεν εἰς ἕνα ἄλλο λογοτεχνικὸν δημιούργημα, τὸ μυθιστόρημα τοῦ Γρηγορίου Ξενοπούλου «Φωτεινὴ Σάντρη», ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐβασίσθη ὁ Γρηγόρης Γρηγορίου σκηνοθετήσας τὴν ταινίαν ὑπὸ τὸν τίτλον «Ὁ κόκκινος βράχος» ἐν ἔτει 1949. 

  Ἐν κατακλείδι, εἰς τὴν ἀρχαίαν ἑλληνικὴν μουσικὴν ἐποποιίαν, ὁ Στησίχορος ὑπῆρξεν ὁ κιθαρωδὸς ὁ ὁποῖος ἐφήρμοσε πρῶτος τὴν ποιητικὴν φόρμαν: στροφή — ἀντιστροφή — ἐπῳδός, ἥτις ὠνομάσθη «στησιχόρειος τριάς». 

 Φαίνεται δὲ ὅτι ἡ ποιητικὴ τέχνη τοῦ Σικελοῦ κιθαρωδοῦ, ἡ ὁποία ἐτιμήθη ὑπὸ τῶν Ἑλλήνων, κατέλιπεν εἰς τὴν Ἀθήναν βαθείας ρίζας. 

 Αὐτὲς ἀναφύησαν μετὰ ἀπὸ δυόμισι χιλιάδες χρόνια, ὅταν ὁ Παῦλος Νιρβάνας ἐμφανίζεται νὰ ἀπομιμεῖται τὴ στησιχόρειο παράδοση, ἡ ὁποία μελοποιήθηκε μὲ τρεῖς διαφορετικὲς μελωδικὲς γραμμές —δηλαδὴ σὲ κάθε στροφὴ καὶ ἐπῳδό— ἀπὸ τὸν Δημήτριο Ρόδιο. Ἰδοὺ καὶ οἱ στίχοι τοῦ Νιρβάνα:

                               ΑΣΤΕΡΩ

  στροφή Α΄: Ἀστέρω ἀπόψε τὰ βουνά 

                        γιατί ΄ναὶ βουρκωμένα 

                       Ἀστέρω τὰ ματάκια σου 

                       γιατί ΄ναὶ δακρυσμένα 

 αντιστροφή: Ἀστέρω γιατί μ' ἄφησες 

                         καὶ πᾶς μακριὰ στὰ ξένα 

      Επωδός:   Ἀστέρω τὰ χειλάκια σου 

                        γιατί ΄ν' φαρμακωμένα  

  στροφή Β΄: Πές μου κι ἐγὼ τὸ βότανο 

                      θὰ πάω νὰ στὸ φέρω 

                      ὅπου γιατρεύει τὶς καρδιές 

                      γλυκιὰ χρυσῆ μου Ἀστέρω 

αντιστροφή: Ἀστέρω γιατί μ' ἄφησες...

      επωδός: Ἀστέρω τὰ χειλάκια σου...

 Ἀποπερατώνοντας τὴν τοιαύτην μουσικολογικήν μου μελέτην, παραθέτω ἕνα μικρὸν ἀπόσπασμα ἀπὸ τὴν ἀνθολογικὴν κινηματογραφικὴν ταινίαν τοῦ Ἀλέκου Σακελλάριου «Τὸν παλιὸ ἐκεῖνο τὸν καιρό», ὅπου διασώζεται μέρος τῆς ταινίας «Ἀστέρω», ἀλλά καὶ τὸ ὁμώνυμον τραγούδι τοῦ Δημητρίου Ροδίου καὶ Παύλου Νιρβάνα μὲ τὴν φωνὴν τοῦ ἀξεπεράστου Πέτρου Ἐπιτροπάκη...

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1]Ὁ Δημήτριος Ρόδιος ὑπῆρξε Ἀθηναῖος μουσικοσυνθέτης τῆς περιόδου τοῦ μεσοπολέμου, γόνος φημισμένου κιθαρωδοῦ τῆς Παλιᾶς Ἀθήνας. Ἡ ἐξ ἁπαλῶν ὀνύχων μετάδοση τῆς ἀγάπης πρὸς τὴ μουσική, ἀπὸ τὸν πατέρα πρὸς τὸν γιό, θεωρεῖται τὸ ἔναυσμα ποὺ ὁδήγησε τὸν μικρὸ Δημήτρη νὰ σπουδάσει στὸ Ὠδεῖο Ἀθηνῶν φωνητικὴ καὶ βιολί. Μετέπειτα, νεαρὸς ἀκόμη, συμμετεῖχε στὴν πρώτη ἀνακτορικὴ χορωδία ποὺ δημιούργησε ὁ μουσικοδιδάσκαλος Ἀλέξανδρος Κατακουζηνὸς γὰ τὸ παρεκκλήσιο τοῦ Ἁγίου Γεωργίου, ὑπὸ τὴν αἰγίδα τῆς βασίλισσας Ὄλγας. Ὕστερα συνέθεσε μελωδίες γιὰ τὸ μουσικὸ θέατρο, οἱ ὁποῖες τὸν ὁδήγησαν στὴ δημιουργικὴ ἔκφραση τῆς ἀθηναϊκῆς καντάδας.

[2] Εὐχαριστῶ πολὺ τὸν συλλέκτη βινυλίων πατέρα Ἀρτέμιο Πολίτη γιὰ τὶς πληροφορίες καὶ τὴ φιλόπονη δράση ἀναζήτησης τῶν σπάνιων ἠχογραφήσεων τοῦ ᾄσματος τῆς «Ἀστέρως»! 

[3] Τριάκοντα χρόνια ἀργότερα, ἡ ταινία «Ἀστέρω» ξαναγυρίστηκε σὲ σκηνοθεσία τοῦ Ντίνου Δημόπουλου, μὲ πρωταγωνιστὲς τὸν Δημήτρη Παπαμιχαὴλ καὶ τὴν Ἀλίκη Βουγιουκλάκη. Τὴν ἑρμηνεία τοῦ τραγουδιοῦ, μὲ πτώση τριῶν τόνων —δηλαδὴ ἀπὸ Σὸλ σὲ Μί— ἐξετέλεσε ὁ τραγουδιστὴς τοῦ ἐλαφροῦ ἀθηναϊκοῦ τραγουδιοῦ Σταῦρος Παρούσης. Βεβαίως, ἀπὸ σφάλμα τοῦ σκηνοθέτη καὶ τῶν παραγόντων τῆς Φίνος Φίλμς, ἡ μελωδία τοῦ ὁμώνυμου τραγουδιοῦ ἀποδόθηκε στὸν μουσικοσυνθέτη Τάκη Μωράκη. Ἡ πράξη αὐτὴ ἀποτελεῖ ἀδικία ἐκ μέρους τῶν συντελεστῶν εἰς βάρος τοῦ Δημητρίου Ροδίου, καθότι δυστυχῶς δὲν ὑπῆρξαν κληρονόμοι τῶν πνευματικῶν δικαιωμάτων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἀπέτρεπαν αὐτὴν τὴν "μουσικὴ παρατυπία"! 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

•ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ, Περὶ μουσικῆς 

•Νεότερο ἐγκυκλοπαιδικὸ λεξικὸ τοῦ Ἡλίου

•Κώστας Μυλωνάς, Η Ιστορία του Ελληνικού τραγουδιού, εκδ. Κέδρος

•Κώστα Δημητριάδη, Στὴν Ἀθήνα τὴν Παληά, βιβλιοπωλεῖον ἡ Ἑστία, Ἀθῆναι, 1945