ЭIЄ
ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΑΤΑΤΖΗΣ & ΕΙΡΗΝΗ ΛΑΣΚΑΡΙΝΑ: ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΗΣ ΙΔΡΥΣΗΣ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΣΤΡΟΦΑΔΩΝ
Ἔρευνα & συγγραφή: Ἰωάννης Γ. Βαφίνης
✟
Στὸ σταυροδρόμι τοῦ Ἰονίου Πελάγους, ἐκεῖ ὅπου ἡ ἱστορία συναντᾶ τὸν μῦθο, ὑψώνονται ἀπομονωμένα τὰ νησιά τῶν Στροφάδων, δύο μικροὶ στεριανοὶ τόποι μὲ ἀπέραντη πνευματικὴ καὶ μυθολογικὴ κληρονομιά.
Ἡ ὀνομασία τους, ἄρρηκτα συνδεδεμένη μὲ τὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ γραμματεία, παραπέμπει στὴν ξαφνικὴ «στροφὴ» ποὺ πῆραν οἱ φτερωτοὶ γιοὶ τοῦ Βορέα, οἱ Ἀθηναῖοι ἥρωες Ζήτης καὶ Κάλαϊς.
Κατὰ τὴν Ἀργοναυτικὴ Ἐκστρατεία, οἱ δύο θαρραλέοι Βορεάδες καταδίωξαν ὡς ἐδῶ τὶς Ἅρπυιες, τὰ μιαρὰ καὶ τρομακτικὰ πουλιά μὲ γυναικεῖα κεφάλια ποὺ βασάνιζαν τὸν τυφλὸ μάντη Φινέα.
Ἡ μυθολογικὴ λεπτομέρεια διασώζει ὅτι οἱ Βορεάδες, ἐξαντλημένοι ἀπὸ τὸ ἀνελέητο κυνηγητό, ἦταν ἕτοιμοι νὰ ἐξολοθρεύσουν τὰ τέρατα, ὅταν ἐμφανίστηκε ἡ θεὰ Ἶρις. Ὑποσχέθηκε ὅτι οἱ Ἅρπυιες δὲν θὰ ἐνοχλοῦσαν πλέον τὸν Φινέα, μὲ ἀποτέλεσμα οἱ δύο ἥρωες νὰ «στρέψουν» πίσω, χαρίζοντας ἔτσι στὰ νησιὰ τὸ αἰώνιο ὄνομά τους (πρώην Πλωτά).
Αὐτὸς ὁ τόπος τῆς μυθικῆς καταδίωξης καὶ τῆς σωτήριας «στροφῆς» ἔμελλε αἰῶνες ἀργότερα νὰ μεταμορφωθεῖ ἀπὸ καταφύγιο τεράτων σὲ λιμάνι θείας προστασίας.
Ἡ ἴδια ἡ γεωγραφικὴ ἀπομόνωση ποὺ φιλοξένησε τὸν μῦθο, ὁδήγησε στὴν ἱστορικὴ σύνδεση τοῦ νησιοῦ μὲ τὴν Εἰρήνη Λασκαρίνα, ἡ ὁποία ναυάγησε στὰ ἴδια ἄγρια νερὰ καὶ βρῆκε σωτηρία στὴ Σταμφάνη.
Ἔτσι, ἡ μυθικὴ «στροφὴ» τῶν Βορεάδων προοιώνησε τὴν πνευματικὴ «στροφὴ» τῆς αὐτοκρατορικῆς θυγατέρας πρὸς τὸ Θεό, ἡ ὁποία ὡς ἔνδειξη εὐγνωμοσύνης ζήτησε τὴν ἀνέγερση τοῦ ἐμβληματικοῦ καστρομονάστηρου τὸ 1241.
Ἡ Εἰρήνη Λασκαρίνα Παλαιολογίνα (περ. 1200 – 1240) ἦταν Αὐτοκράτειρα τῆς Νικαίας, πρωτότοκη κόρη τοῦ ἱδρυτῆ τῆς Αὐτοκρατορίας τῆς Νικαίας, Θεοδώρου Α΄ Λάσκαρη, καὶ τῆς Ἄννας Ἀγγελίνας.
Ὡς ἡ μεγαλύτερη κόρη τοῦ αὐτοκράτορα, ἡ Εἰρήνη ἐξασφάλισε τὴ διαδοχὴ τοῦ θρόνου καὶ τὴ συνέχεια τῆς δυναστείας.
Παντρεύτηκε ἀρχικὰ τὸν στρατηγὸ Ἀνδρόνικο Παλαιολόγο, ὁ ὁποῖος ἔλαβε τὸν τίτλο τοῦ δεσπότη καὶ προοριζόταν γιὰ διάδοχος, ἀλλὰ ἀπεβίωσε πρόωρα γύρω στὸ 1212. Μετὰ τὸν θάνατο τοῦ πρώτου της συζύγου, παντρεύτηκε τὸν ἱκανὸ στρατιωτικὸ Ἰωάννη Γ΄ Δούκα Βατάτζη.
Ὅταν ὁ πατέρας της πέθανε τὸ 1222, ὁ Βατάτζης τὴ διαδέχθηκε στὸν θρόνο ὡς συγκυβερνήτης, μὲ τὸ ζευγάρι νὰ ὁδηγεῖ τὸ κράτος τῆς Νικαίας σὲ μιὰ χρυσὴ ἐποχὴ ἀκμῆς.
Ἀπέκτησε ἕναν γιό, τὸν μετέπειτα Αὐτοκράτορα Θεόδωρο Β΄ Δούκα Λάσκαρη. Μετὰ τὴ γέννησή του, ἡ Εἰρήνη εἶχε ἕνα σοβαρὸ ἀτύχημα πέφτοντας ἀπὸ ἄλογο, γεγονὸς ποὺ τῆς προκάλεσε μόνιμη βλάβη καὶ δὲν τῆς ἐπέτρεψε νὰ κάνει ἄλλα παιδιά.
Οἱ ἱστορικοὶ τῆς ἐποχῆς (ὅπως ὁ Γεώργιος Ἀκροπολίτης) τὴν ἐξαίρουν γιὰ τὴ σεμνότητα, τὴ σύνεση καὶ τὸ φιλάνθρωπο ἔργο της, καθὼς ἀποτέλεσε ὑπόδειγμα ἠθικῆς γιὰ τὸ κράτος. Συνόδευε συχνά τὸν σύζυγό της στὶς ἐκστρατεῖες του καὶ προχώρησε σὲ μεγάλες δωρεὲς πρὸς μοναστήρια.
Πρὸς τὸ τέλος τῆς ζωῆς της, ἀποσύρθηκε σὲ μοναστήρι λαμβάνοντας τὸ μοναχικὸ ὄνομα Εὐγενία, ὅπου καὶ ἀπεβίωσε τὸ καλοκαίρι τοῦ 1240.
Σύμφωνα μὲ τὴν ἱστορικὴ παράδοση, ἡ Εἰρήνη Λασκαρίνα συνδέεται ἄμεσα μὲ τὴν ἵδρυση τῆς Μονῆς Στροφάδων.
ΜΟΝΗ ΣΤΡΟΦΑΔΩΝ
Ἡ παράδοση ἀναφέρει ὅτι ἡ Εἰρήνη ναυάγησε στὴν περιοχὴ καὶ βρῆκε καταφύγιο στὸ ἀπομονωμένο νησάκι Σταμφάνη τῶν Στροφάδων. Ὡς ἔνδειξη εὐγνωμοσύνης γιὰ τὴ διάσωσή της, ζήτησε τὴ δημιουργία τοῦ μοναστηριοῦ.
Τὸ ἐντυπωσιακὸ αὐτὸ καστρομονάστηρο χτίστηκε τὸ 1241. Ἐπειδὴ ἡ ἴδια ἀπεβίωσε τὸ 1240, τὸ μοναστήρι ἀνεγέρθηκε ἀπὸ τὸν πατέρα της, Θεόδωρο Α΄ Λάσκαρη (ἤ κατ' ἄλλες πηγές, μὲ τὴ συμβολὴ τοῦ συζύγου της Ἰωάννη Βατάτζη), ἐκπληρώνοντας τὴ δική της σφοδρὴ ἐπιθυμία.
Ἡ μονὴ ἀφιερώθηκε ἀρχικὰ στὸν Σωτῆρα Χριστὸ (Μεταμόρφωση τοῦ Σωτῆρος) καὶ στὴν Παναγία τὴν «πάντων χαρά».
Τὸ μοναστήρι ἀπέκτησε τεράστια ἱστορικὴ καὶ θρησκευτικὴ σημασία στοὺς ἑπόμενους αἰῶνες, καθὼς ἐκεῖ μόνασε καὶ τάφηκε ἀρχικὰ ὁ Ἅγιος Διονύσιος, ὁ μετέπειτα πολιοῦχος τῆς Ζακύνθου[1].
Τὸ Καστρομονάστηρο τῶν Στροφάδων στὴ νῆσο Σταμφάνη κρύβει πίσω του μιὰ συγκλονιστικὴ ἱστορία αἰώνων, γεμάτη ἀρχιτεκτονικὴ ἰδιοφυΐα, αἱματηρὲς ἐπιδρομὲς καὶ βαθιὰ πνευματικότητα.
Τὸ συγκρότημα θεωρεῖται ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ ἰδιαίτερα δείγματα ὀρθόδοξης μοναστικῆς ἀρχιτεκτονικῆς σὲ ὁλόκληρη τὴ Μεσόγειο.
Λόγω τοῦ φόβου τῶν ἐπιδρομέων, τὸ μοναστήρι δὲν χτίστηκε μὲ τὴ συνήθη ἀνοιχτὴ διάταξη, ἀλλὰ ὡς ἕνας πελώριος ἀμυντικὸς καστρόπυργος μὲ τείχη ποὺ ἀγγίζουν τὰ 25 μέτρα ὕψος.
Σὲ ἀντίθεση μὲ σχεδὸν ὅλα τὰ μοναστήρια ὅπου ἡ κεντρικὴ ἐκκλησία (Καθολικό) βρίσκεται ἐλεύθερη στὸ κέντρο τῆς αὐλῆς, στὶς Στροφάδες τὸ Καθολικὸ τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Σωτῆρος εἶναι ἐνσωματωμένο μέσα στὸν ἴδιο τὸν πύργο, στὸν πρῶτο ὄροφο, γιὰ λόγους ἀπόλυτης ἀσφάλειας.
Τὸ ἀρχικὸ κτίσμα τοῦ 13ου αἰώνα ἐνισχύθηκε καὶ ἀνακαινίστηκε ριζικὰ γύρω στὸ 1440 ἀπὸ τὸν Βυζαντινὸ Αὐτοκράτορα Ἰωάννη Η΄ Παλαιολόγο.
Ἡ ἱστορικὴ σχέση τῆς Μονῆς Στροφάδων μὲ τὸν Αὐτοκράτορα Ἰωάννη Γ΄ Δούκα Βατάτζη εἶναι ἄμεση καὶ πηγάζει ἀπὸ τὸν κοινό του βίο μὲ τὴ σύζυγό του, Εἰρήνη Λασκαρίνα.
Ἂν καὶ πολλὲς πηγὲς ἀποδίδουν τὴν ἵδρυση στὸν πατέρα τῆς Εἰρήνης, Θεόδωρο Α΄ Λάσκαρη, ἡ ἱστορικὴ καὶ ἐκκλησιαστικὴ παράδοση συνδέει στενὰ τὸν ἴδιο τὸν Βατάτζη μὲ τὴν ὑλοποίηση, τὴ χρηματοδότηση καὶ τὴν ὁλοκλήρωση τοῦ ἔργου γιὰ συγκεκριμένους λόγους.
Ἡ ἐκπλήρωση τοῦ τάματος τῆς συζύγου του ἦταν μιὰ ὑπόσχεση ζωῆς γιὰ τὸν Ἅγιο Βασιλέα.
Ὅταν ἡ Εἰρήνη κινδύνεψε νὰ πνιγεῖ σὲ τρικυμία καὶ σώθηκε στὸ νησὶ τῶν Στροφάδων, ἔκανε τάμα στὴν Παναγία, ποὺ ἔσωσε τὸ πλοῖο ἀπὸ τὴν σφοδρὴ κακοκαιρία, νὰ χτιστεῖ ἐκεῖ ἕνα μοναστήρι.
Ὁ Ἰωάννης Βατάτζης, ὡς συγκυβερνήτης τῆς Αὐτοκρατορίας τῆς Νικαίας καὶ βαθιά ἀφοσιωμένος σύζυγος, ἀνέλαβε προσωπικὰ τὴν ἐκτέλεση τῆς ἐπιθυμίας της.
Καθὼς ἡ Εἰρήνη ἀπεβίωσε πρόωρα τὸ 1240, ὁ Βατάτζης ἐπιτάχυνε τὶς διαδικασίες, μὲ ἀποτέλεσμα τὸ καστρομονάστηρο νὰ ὁλοκληρωθεῖ τὸ 1241, λειτουργώντας καὶ ὡς ἕνα μνημεῖο στὴ μνήμη τῆς ἀγαπημένης του αὐτοκράτειρας.
Οἱ Στροφάδες βρίσκονταν σὲ ἕνα ἐξαιρετικὰ ἐπικίνδυνο σημεῖο στὸ Ἰόνιο Πέλαγος, ἐκτεθειμένο σὲ πειρατές. Γιὰ νὰ μπορέσει νὰ ἐπιβιώσει μιὰ κοινότητα μοναχῶν ἐκεῖ, χρειάζονταν τεράστια οἰκονομικὴ ὑποστήριξη.
Ὁ Βατάτζης διέθεσε αὐτοκρατορικοὺς πόρους γιὰ νὰ χτιστεῖ τὸ μοναστήρι ἐξ ἀρχῆς μὲ τὴ μορφὴ ὀχυρωμένου φρουρίου (καστρόπυργου), στέλνοντας τεχνῖτες καὶ ὑλικά.
Ἂς δοῦμε ὅμως τὴν εὐρύτερη Φιλομοναστικὴ Πολιτικὴ τοῦ Βατάτζη. Ἡ ἵδρυση τῶν Στροφάδων δὲν ἦταν μεμονωμένο γεγονός, ἀλλὰ ἐντασσόταν στὸ εὐρύτερο ὅραμα τοῦ Ἰωάννη Βατάτζη.
Ὁ αὐτοκράτορας αὐτός (ὁ ὁποῖος ἔχει ἁγιοποιηθεῖ ἀπὸ τὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ὡς Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Ἐλεήμων) φημιζόταν γιὰ τὴν ἀνέγερση καὶ ἐνίσχυση ναῶν, νοσοκομείων καὶ μοναστηριῶν (ὅπως ἡ περίφημη Μονὴ Σωσάνδρων στὴ Μικρὰ Ἀσία).
Χτίζοντας τὸ μοναστήρι στὶς Στροφάδες, τὸ ζευγάρι ἤθελε νὰ δημιουργήσει ἕνα πνευματικὸ προπύργιο στὴν εἴσοδο τοῦ Ἰονίου, ἐνισχύοντας τὴν ὀρθόδοξη παρουσία σὲ μιὰ ἐποχὴ ποὺ ἡ Κωνσταντινούπολη βρισκόταν ἀκόμη ὑπὸ τὴν κατοχὴ τῶν Λατίνων Σταυροφόρων.
Ἔτσι, ὁ Ἰωάννης Βατάτζης θεωρεῖται στὴν ἱστορία τῆς μονῆς ὡς ὁ Μέγας Κτήτωρ ποὺ μετέτρεψε τὸ ὅραμα τῆς συζύγου του σὲ ἕνα ζωντανὸ καὶ ἀπόρθητο γιὰ αἰῶνες θρησκευτικὸ κάστρο.
Ὁ Ἰωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης δὲν ἔμεινε στὴν ἱστορία μόνο ὡς ἕνας σπουδαῖος στρατηγός, ἀλλὰ καὶ ὡς ἕνας ἀπὸ τοὺς πιὸ λαοφιλεῖς ἡγεμόνες τοῦ Βυζαντίου. Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία τὸν κατέταξε στὴ χορεία τῶν Ἁγίων ὡς Ἅγιο Ἰωάννη τὸν Βατάτζη τὸν Ἐλεήμονα (ἡ μνήμη του τιμᾶται στὶς 4 Νοεμβρίου).
ΆΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΔΟΥΚΑΣ ΒΑΤΑΤΖΗΣ ΠΑΤΗΡ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ: ΔΙΑ ΧΕΙΡΟΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ Γ. ΒΑΦΙΝΗ
Σὲ μιὰ ἐποχὴ μεγάλων κρίσεων, ὁ Βατάτζης ἀναδιοργάνωσε τὴν οἰκονομία, περιόρισε τὴν πολυτέλεια τῆς αὐλῆς καὶ ἵδρυσε παντοῦ πτωχοκομεῖα, νοσοκομεῖα, ὀρφανοτροφεῖα καὶ βιβλιοθῆκες.
Παράλληλα ἐνθάρρυνε τὴν ἐγχώρια παραγωγὴ καὶ τὴ γεωργία. Μάλιστα, ὁ ἴδιος διατηροῦσε ἕνα πρότυπο βασιλικό ἀγρόκτημα.
Ἀπὸ τὰ κέρδη τῶν αὐγῶν τοῦ κτήματος, ἀγόρασε ἕνα χρυσὸ στέμμα μὲ μαργαριτάρια γιὰ τὴ σύζυγό του, τὸ ὁποῖο ὀνόμασε «ποδάτο» (στεφάνι ἀπὸ αὐγά), γιὰ νὰ ἀποδείξει συμβολικὰ ὅτι ἡ σωστὴ διαχείριση τῆς γῆς μπορεῖ νὰ φέρει πλοῦτο χωρὶς τὴν καταπίεση τοῦ λαοῦ.
Μετὰ τὸν θάνατό του τὸ 1254, τάφηκε στὴ Μονὴ Σωσάνδρων. Ὅταν λίγα χρόνια ἀργότερα ἔγινε ἐκταφὴ γιὰ νὰ μεταφερθεῖ τὸ λείψανό του στὴν Κωνσταντινούπολη, τὸ σῶμα του βρέθηκε ἀδιάφθορο, εὐωδιάζον καὶ μὲ τὴν ὄψη ζωντανοῦ ἀνθρώπου. Ἡ λαϊκὴ λατρεία γύρω ἀπὸ τὸ ὄνομά του ἐξαπλώθηκε γρήγορα ἀπὸ τὴ Μικρά Ἀσία μέχρι τὴ Θράκη.
Ἡ μυθικὴ «στροφὴ» τῶν Ἀθηναίων Βορεάδων, τοῦ Ζήτη καὶ τοῦ Κάλαϊς, στὰ ἀπομονωμένα νησιὰ τοῦ Ἰονίου, συνδέεται μὲ ἕναν ἀόρατο ἀλλὰ βαθὺ νῆμα μὲ τὴ θρακικὴ γῆ, τὸν γενέθλιο τόπο τῆς μεγάλης στρατιωτικῆς οἰκογένειας τῶν Βατάτζηδων.
Ἀπό τὸ Διδυμότειχο τῆς Θράκης, τὴν πατρίδα τοῦ Ἰωάννη Βατάτζη, ξεπήδησε ἕνας ἡγεμόνας ποὺ ἔμελλε νὰ ἐνσαρκώσει τὰ ἰδανικὰ τῆς κλασικῆς ἀθηναϊκῆς ἀρετῆς καὶ τοῦ ἡρωικοῦ πνεύματος.
Στὸ πεδίο τῆς μάχης, ὁ Βατάτζης ἀναδείχθηκε σὲ ἕναν βυζαντινό Θησέα. Μὲ στρατηγικὴ ἰδιοφυΐα καὶ ἀπαράμιλλη πολεμικὴ δεινότητα, ἀντιμετώπισε τοὺς Φράγκους καὶ τοὺς ποικίλους ἐπιδρομεῖς, ἐξαφανίζοντας τὶς ἀπειλὲς γιὰ τὴν αὐτοκρατορία ὅπως ἀκριβῶς ὁ μυθικὸς βασιλιὰς τῆς Ἀθήνας καθάρισε τοὺς δρόμους ἀπὸ τὰ τέρατα καὶ τοὺς ληστές.
Παράλληλα, ὁ Ἅγιος Αὐτοκράτορας κόσμησε τὸν δημόσιο βίο ὡς ἕνας Περικλῆς τῆς Ρωμηοσύνης. Μὲ ρητορικὴ δεινότητα, πολιτικὴ σύνεση καὶ πνευματικὸ ἐκτόπισμα, ἀναδιοργάνωσε τὸ κράτος τῆς Νίκαιας, περιόρισε τὶς αὐθαίρετες πολυτέλειες καὶ ἵδρυσε ναούς, βιβλιοθῆκες καὶ εὐαγῆ ἱδρύματα.
Αὐτὸς ὁ πνευματικὸς δεσμὸς δὲν εἶναι τυχαῖος, καθὼς ἤδη ἀπὸ τὰ προϊστορικὰ χρόνια οἱ ἐπιγαμίες μεταξὺ Ἀθηναίων καὶ Θρακιωτῶν, ἀλλά καὶ οἱ πολλαπλοὶ ἀποικισμοί, εἶχαν σφυρηλατήσει μιὰ βαθιὰ συγγένεια ἀνάμεσα στοὺς δύο κόσμους.
Ἔτσι, ὁ ἴδιος ὁ Μέγας Κτήτωρ τῆς Μονῆς Στροφάδων, κουβαλώντας τὴν αὔρα τῆς Θράκης, ἕνωσε στὸ πρόσωπό του τὴ φτερωτὴ ὁρμὴ τῶν Βορεάδων μὲ τὴν πολεμικὴ καὶ πνευματικὴ δόξα τῶν ἀρχαίων Ἀθηνῶν, μετατρέποντας τὸ τάμα τῆς συζύγου του σὲ ἕνα ἀπόρθητο κάστρο τῆς Ὀρθοδοξίας.
Διατί ὅμως ὅλες αὐτὲς οἱ φιλοφρονήσεις; Ἡ μικρὴ ἱστορικὴ ἀνασκόπηση τῆς περιοχῆς τῶν Ἑπτανήσων μᾶς ἐνημερώνει γιὰ τὴν κατάσταση τῶν Ἑλλήνων ὀρθοδόξων κατὰ τὴν περίοδο ἐκείνη ποὺ οἱ Λατίνοι Ρωμαιοκαθολικοὶ ἦταν μιὰ μεγάλη ἀπειλή.
Ἐν ὀλίγοις, ἡ περίοδος ἵδρυσης τῆς μονῆς (1241) συμπίπτει μὲ μιὰ ἀπὸ τὶς πιὸ ταραγμένες περιόδους τοῦ ἑλληνισμοῦ, τὴ Λατινοκρατία.
Μετὰ τὴν Ἅλωση τῆς Κωνσταντινούπολης ἀπὸ τοὺς Σταυροφόρους τὸ 1204, ὁ ἑλλαδικὸς χῶρος εἶχε διαμελιστεῖ.
Ὅταν ὁ Βατάτζης ἔχτιζε τὶς Στροφάδες, ἡ γειτονικὴ Ζάκυνθος καὶ ἡ Κεφαλονιὰ δὲν ἐλέγχονταν ἀπὸ τοὺς Βυζαντινούς, ἀλλὰ ἀποτελοῦσαν τὴν Κομητεία τῆς Κεφαλληνίας καὶ Ζακύνθου ὑπὸ τὴ διοίκηση τῆς ἰταλικῆς οἰκογένειας τῶν Ὀρσίνι (Orsini).
Οἱ Λατίνοι ἡγεμόνες προσπαθοῦσαν συχνὰ νὰ ἐπιβάλουν τὸν Καθολικισμὸ στοὺς ντόπιους πληθυσμούς. Ἡ ἵδρυση τῶν Στροφάδων ἀπὸ τὸν Αὐτοκράτορα τῆς Νικαίας ἀκριβῶς "κάτω ἀπὸ τὴ μύτη" τῶν Λατίνων φεουδαρχῶν ἦταν μιὰ κίνηση ὑψηλῆς θρησκευτικῆς καὶ πολιτικῆς στρατηγικῆς.
Τὸ μοναστήρι λειτούργησε ὡς πνευματικὸς φάρος καὶ καταφύγιο γιὰ τοὺς Ὀρθόδοξους πληθυσμοὺς τῶν Ἑπτανήσων καὶ τῆς Πελοποννήσου, κρατώντας ζωντανὴ τὴ σύνδεση τῶν ὑπόδουλων Ἑλλήνων μὲ τὴ βυζαντινὴ παράδοση, μέχρι καὶ τὴν τελικὴ ἀνάκτηση τῆς Κωνσταντινούπολης τὸ 1261.
Ἐπὶ τούτου ἂς ἀναφερθοῦν λίγα σχόλια γιὰ τὴν ἀρχιτεκτονικὴ δομὴ τοῦ πύργου τῆς μονῆς.
Ὁ πύργος τῆς Μονῆς Στροφάδων ἀποτελεῖ ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ σπάνια καὶ ἐντυπωσιακὰ δείγματα ὀχυρωμένης μοναστηριακῆς ἀρχιτεκτονικῆς σὲ ὁλόκληρο τὸν χριστιανικό κόσμο.
Ἡ δομή του δὲν θυμίζει κλασικὸ μοναστήρι, ἀλλὰ ἕνα ἀπόρθητο μεσαιωνικὸ φρούριο. Λόγω τοῦ μεγάλου σεισμοῦ τοῦ 1997, τὸ κτίριο ὑπέστη σοβαρὲς ζημιές, γεγονὸς ποὺ ἐπέτρεψε στοὺς ἀρχιτέκτονες καὶ ἀρχαιολόγους νὰ μελετήσουν σὲ βάθος τὴν ἐσωτερική του δομή.
Ὁ κεντρικός πύργος δεσπόζει στὸ κέντρο τοῦ συγκροτήματος. Ἔχει τετράγωνη κάτοψη καὶ τὸ ὕψος του φτάνει τὰ 25 μέτρα, προσφέροντας ὁρατότητα σὲ τεράστια ἀπόσταση μέσα στὸ Ἰόνιο Πέλαγος.
Οἱ ἐξωτερικοὶ τοῖχοι εἶναι ἐξαιρετικὰ παχεῖς, κατασκευασμένοι ἀπὸ ἰσχυρὴ λιθοδομὴ γιὰ νὰ ἀντέχουν τόσο στὰ βλήματα τῶν κανονιῶν ὅσο καὶ στὰ στοιχεῖα τῆς φύσεως. Στὴν κορυφὴ τοῦ πύργου ὑπῆρχαν πολεμίστρες (ἐπάλξεις) καὶ σκοπιές, ποὺ ἐπέτρεπαν στοὺς μοναχοὺς νὰ ἀμύνονται.
Ἡ πρόσβαση στὸν πύργο γινόταν ἀπὸ μία μοναδική, βαριὰ καὶ στενὴ πύλη, ἡ ὁποία ἀσφαλιζόταν μὲ εἰδικοὺς μηχανισμοὺς καὶ ξύλινες δοκοὺς (ἀμπάρες) γιὰ τὴν ἀποτροπὴ τῶν ἐπιδρομέων.
Ὁ πύργος εἶναι πολυώροφος καὶ σχεδιάστηκε ἔτσι ὥστε νὰ ἐξασφαλίζει τὴν πλήρη αὐτάρκεια καὶ ἐπιβίωση τῆς ἀδελφότητος σὲ περιπτώσεις πολυήμερης πολιορκίας.
Στὸ ἰσόγειο βρίσκονταν οἱ χῶροι ὑποδομῆς, οἱ ἀποθῆκες τροφίμων (σιταποθῆκες), τὸ ἐλαιοτριβεῖο, τὸ κρασοποιεῖο καὶ τὸ μαγειρεῖο. Τὸ πιὸ κρίσιμο στοιχεῖο ἦταν οἱ μεγάλες ὑπόγειες δεξαμενὲς νεροῦ (στέρνες), ποὺ μάζευαν τὸ βρόχινο νερό, ἐξασφαλίζοντας πόσιμο νερὸ σὲ ἕνα ἄνυδρο νησί.
Στὸν πρῶτο ὄροφο βρίσκεται τὸ Καθολικὸ τῆς Μονῆς. Πρόκειται γιὰ τὴν ἀρχιτεκτονικὴ ἰδιαιτερότητα τῶν Στροφάδων.
Σὲ ἀντίθεση μὲ τὸ Ἅγιον Ὄρος ἢ ἄλλα μοναστήρια ὅπου ἡ κεντρικὴ ἐκκλησία εἶναι ἀνεξάρτητο κτίριο στὴν αὐλή, ἐδῶ ὁ Ναὸς τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Σωτῆρος εἶναι ἐνσωματωμένος μέσα στὸν ἴδιο τὸν πύργο.
Ὁ ναὸς εἶναι μικρός, κατανυκτικός, μὲ βαριὲς καμάρες, σχεδιασμένος γιὰ νὰ προστατεύεται ἀπὸ τὶς ἐξωτερικὲς ἐπιθέσεις.
Στὸν δεύτερο καὶ τρίτο ὄροφο ἐκτείνεται ἡ διοίκηση καὶ τὰ ἐνδιαιτήματα, ὅπου βρίσκονταν τὰ κελιά τῶν μοναχῶν, τὸ Ἡγουμενεῖο, καθὼς καὶ ἡ ἱστορικὴ βιβλιοθήκη τῆς μονῆς, ἡ ὁποία κάποτε φιλοξενοῦσε σπάνια χειρόγραφα καὶ κειμήλια (πολλὰ ἀπὸ τὰ ὁποῖα χάθηκαν στὶς ἐπιδρομὲς ἢ μεταφέρθηκαν ἀργότερα στὴ Ζάκυνθο).
Στὸ ἀνώτερο τμῆμα τοῦ πύργου, ἀκριβῶς πάνω ἀπὸ τὴν κεντρικὴ εἴσοδο καὶ σὲ καίρια σημεῖα τῶν τειχῶν, ὑπῆρχαν οἱ καταχύστρες (ἢ ζεματίστρες). Ἦταν εἰδικὰ ἀνοίγματα στὸ δάπεδο τῶν προεξοχῶν τοῦ πύργου, ἀπὸ τὰ ὁποῖα οἱ ἀμυνόμενοι μοναχοὶ ἔριχναν καυτὸ λάδι, νερὸ ἢ λιωμένο λαρδὶ στοὺς πειρατὲς ποὺ προσπαθοῦσαν νὰ διασπάσουν τὴν πύλη ἢ νὰ σκαρφαλώσουν στὰ τείχη.
Ὁ πύργος περιβάλλεται ἀπὸ ἕνα χαμηλότερο ὀχυρωματικὸ τεῖχος ποὺ σχηματίζει μιὰ μικρὴ ἐσωτερικὴ αὐλή.
Ἐφαπτόμενα στὸν πύργο ἢ κατὰ μῆκος τοῦ τείχους χτίστηκαν μεταγενέστερα βοηθητικοὶ χῶροι, ὅπως ξενώνες (ἀρχονταρίκι), νοσοκομεῖο καὶ ἕνας δεύτερος, μικρότερος ναὸς ἀφιερωμένος στὸν Ἅγιο Γεώργιο, ὁ ὁποῖος χρησίμευε καὶ ὡς κοιμητήριο.
Μετὰ τὸν καταστροφικό σεισμὸ τοῦ 1997, τὸ Ὑπουργεῖο Πολιτισμοῦ καὶ ἡ Ἐκκλησία ξεκίνησαν ἕνα γιγαντιαῖο ἔργο ὑποστύλωσης καὶ ἀποκατάστασης τοῦ πύργου, προκειμένου νὰ διασωθεῖ αὐτὸ τὸ μοναδικό ὀχυρωματικὸ μνημεῖο τῆς βυζαντινῆς καὶ μεταβυζαντινῆς κληρονομιᾶς μας.
Ὡστόσο, ἡ πρώτη ἀνακαίνιση τοῦ καστρομονάστηρου συντελέστηκε ἀπὸ τὸν Ἰωάννη Η΄ Παλαιολόγο (1440).
Δύο αἰῶνες μετὰ τὴν ἵδρυσή της ἀπὸ τὸν Βατάτζη, ἡ Μονὴ Στροφάδων εἶχε ὑποστεῖ σοβαρὲς ζημιὲς ἀπὸ τὸν χρόνο καὶ τὶς πρῶτες πειρατικὲς ἐπιθέσεις.
Τότε ἐμφανίζεται ὁ προτελευταῖος αὐτοκράτορας τοῦ Βυζαντίου, ὁ Ἰωάννη Η΄ Παλαιολόγος. Τὸ 1440, ὁ Ἰωάννης Η΄ ἀποφασίζει νὰ χρηματοδοτήσει μιὰ ριζικὴ ἀνακαίνιση καὶ ἐπέκταση τῆς μονῆς. Ἦταν ἡ ἐποχὴ ποὺ ἡ Αὐτοκρατορία κατέρρεε ὑπὸ τὴν ὀθωμανικὴ πίεση καὶ οἱ Στροφάδες ἀποτελοῦσαν ἕνα κρίσιμο, ἀπομονωμένο φυλάκιο στὸ Ἰόνιο.
Ὁ Παλαιολόγος ἦταν αὐτὸς ποὺ ἔδωσε στὸ μοναστήρι τὴ σκληρὴ φρουριακὴ μορφὴ ποὺ θαυμάζουμε σήμερα. Ἐνίσχυσε τὰ ἐξωτερικὰ τείχη, μεγάλωσε τὸν κεντρικὸ πύργο καὶ μετέτρεψε τὸ μοναστήρι σὲ ἕνα πραγματικὸ ἀπόρθητο ὀχυρό, ἱκανὸ νὰ ἀντέξει πολυήμερες πολιορκίες ἀπὸ πειρατὲς καὶ ξένους στόλους.
Κλείνοντας, ἡ Μονὴ τῶν Στροφάδων δὲν ἀποτελεῖ ἁπλῶς ἕνα μνημεῖο τῆς βυζαντινῆς καὶ μεταβυζαντινῆς κληρονoμιᾶς, ἀλλὰ ἕναν διαχρονικὸ πνευματικὸ φάρο. Μέσα ἀπὸ τὶς πέτρες τοῦ ἐμβληματικοῦ αὐτοῦ καστρόπυργου, οἱ ἀρχαῖοι μῦθοι τῶν Βορεάδων συναντοῦν τὶς αὐτοκρατορικὲς δωρεὲς τῆς δυναστείας τῶν Λασκαριδῶν καὶ τὴν ἁγιότητα τοῦ προστάτη τῆς Ζακύνθου.
Στὸ ἐπίκεντρο αὐτῆς τῆς μακρᾶς πορείας δεσπόζει ἡ μορφὴ τοῦ Ἁγίου Ἰωάννη Βατάτζη, τοῦ «βυζαντινοῦ Θησέως» καὶ «Περικλέους τῆς Ρωμηοσύνης», ὁ ὁποῖος μὲ τὴν πολεμικὴ καὶ ρητορική του δεινότητα μετέτρεψε τὸ εὐσεβὲς τάμα τῆς συζύγου του σὲ ἕνα ἀπόρθητο προπύργιο τῆς Ὀρθοδοξίας στὸ Ἰόνιο.
Ὁ ἀπομονωμένος αὐτὸς βράχος στὸ Ἰόνιο Πέλαγος, ποὺ ἄντεξε σὲ πειρατικὲς ἐπιδρομές, σφαγὲς καὶ καταστρεπτικοὺς σεισμούς, συνεχίζει νὰ ἐκπέμπει ἕνα αἰώνιο μήνυμα πίστεως, ἀρχιτεκτονικῆς ἰδιοφυΐας καὶ ψυχικῆς ἀντοχῆς.
Ἡ διάσωση καὶ ἡ ἀποκατάστασή του εἶναι χρέος τιμῆς πρὸς τὴν ἱστορία, προκειμένου τὸ τάμα τῆς Εἰρήνης Λασκαρίνα νὰ παραμείνει ζωντανὸ στὸ πέρασμα τῶν αἰώνων.
ΧΑΙΡΕΤΕ!
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1]Ἡ ἱστορία τῶν Στροφάδων εἶναι ἄρρηκτα συνδεδεμένη μὲ τὸν προστάτη τῆς Ζακύνθου. Τὸ 1568, ὁ Ζακυνθινὸς εὐγενὴς Δραγανῖγος Σιγοῦρος ἐκάρη μοναχὸς στὴ μονὴ μὲ τὸ ὄνομα Δανιήλ (ἀργότερα Διονύσιος) καὶ τὸ 1570 ἀνέλαβε χρέη Ἡγουμένου. Ἐκεῖ διαδραματίστηκε τὸ πιὸ γνωστὸ περιστατικὸ τῆς ζωῆς του, ὅταν κατέφυγε στὸ μοναστήρι ὁ κυνηγημένος δολοφόνος τοῦ ἴδιου του τοῦ ἀδελφοῦ. Ὁ Ἅγιος, ξεπερνώντας τὸν προσωπικὸ πόνο, τὸν συγχώρεσε, τὸν ἔκρυψε καὶ τὸν βοήθησε νὰ διαφύγει. Ὁ Ἅγιος Διονύσιος ἐκοιμήθη τὸ 1622 καί, σύμφωνα μὲ τὴν ἐπιθυμία του, τάφηκε στὶς Στροφάδες. Ὅταν ἀργότερα ἔγινε ἡ ἐκταφή, τὸ σῶμα του βρέθηκε ἀδιάφθορο καὶ εὐωδιάζον.
Εὑρισκόμενο ἀπομονωμένο στὴ μέση τοῦ πελάγους, τὸ μοναστήρι ἀποτελοῦσε μόνιμο καὶ εὔκολο στόχο γιὰ τοὺς πειρατές. Τὸ μοναστήρι γνώρισε ἄγριες λεηλασίες, μὲ κυριότερες αὐτὲς τῶν Σαρακηνῶν τὸ 1530/1538, ὅπου οἱ μοναχοὶ σφαγιάστηκαν ἄγρια. Στὶς 19 Αὐγούστου 1717, Ἀγαρηνοὶ (μουσουλμάνοι) πειρατὲς ἐπιτέθηκαν μὲ τρομερὴ μανία. Λεηλάτησαν τὴ μονή, ἔσφαξαν τοὺς μοναχοὺς καὶ προκάλεσαν τεράστιες καταστροφές (μάλιστα, ἀκρωτηρίασαν τὰ χέρια τοῦ Σκηνώματος τοῦ Ἁγίου ψάχνοντας γιὰ πολύτιμα ἀντικείμενα). Οἱ ἐλάχιστοι μοναχοὶ ποὺ ἐπέζησαν ἀπὸ τὴ σφαγὴ τοῦ 1717 πῆραν τὸ Ἱερὸ Λείψανο τοῦ Ἁγίου καὶ τὸ μετέφεραν γιὰ ἀσφάλεια στὴ Ζάκυνθο, ὅπου φυλάσσεται μέχρι σήμερα στὸν ὁμώνυμο μεγαλοπρεπὴ ναὸ τῆς πόλης. Μαζὶ μεταφέρθηκε καὶ ἡ ἐπίσημη ἕδρα τῆς Μονῆς.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
•Γεώργιος Ἀκροπολίτης, Χρονικὴ Συγγραφή (Georgii Acropolitae Opera, ed. A. Heisenberg). (Βασικὴ πρωτογενὴς πηγή, στὴν ὁποία ἐξαίρεται ἡ προσωπικότητα, ἡ σύνεση καὶ τὸ φιλάνθρωπο ἔργο τῆς Αὐτοκράτειρας Εἰρήνης Λασκαρίνας).
•Νικηφόρος Γρηγορᾶς, Ρωμαϊκὴ Ἱστορία. (Παρέχει πολύτιμες πληροφορίες γιὰ τὴν ἐσωτερικὴ πολιτική, τὰ ἀγροτικὰ μέτρα [τὸ «ποδάτο» στέμμα] καὶ τὴ φιλομοναστικὴ δράση τοῦ Ἰωάννη Γ΄ Δούκα Βατάτζη).
•ΑSubscription, M. (1999). The Empire of Nicaea: A Byzantine Government in Exile (1204–1261). (Συνολικὴ μελέτη γιὰ τὴν οἰκονομικὴ καὶ θρησκευτικὴ στρατηγικὴ τῆς δυναστείας τῶν Λασκαριδῶν).
•Μαμαλούκος, Στ. (2018). Ἡ ἀρχιτεκτονικὴ καὶ τὸ οἰκοδομικὸ χρονικὸ τῆς Μονῆς Στροφάδων Academia.edu. (Ἐμπεριστατωμένη ἀρχιτεκτονικὴ ἀποτύπωση καὶ δομικὴ ἀνάλυση τοῦ φρουριακοῦ συγκροτήματος μετὰ τοὺς σεισμούς).
•Μουσούρας, Δ. (2003). Αἱ μοναὶ Στροφάδων καὶ Ἁγίου Γεωργίου τῶν Κρημνῶν Ζακύνθου: μελέτη φιλολογικὴ καὶ παλαιογραφική. Ἀθήνα: Ἔκδοσις Ἱερᾶς Μονῆς Στροφάδων καὶ Ἁγίου Διονυσίου Pinakes IRHT. (Διδακτορικὴ διατριβή, ἐξαιρετικὴ γιὰ τὴν καταγραφὴ τῶν χειρογράφων καὶ τῆς πνευματικῆς κληρονομιᾶς τῆς μονῆς).
•McCabe, R. & Ψυχογιός, Κ. (2018). Ὁ τελευταῖος μοναχὸς τῶν Στροφάδων: Ἀναφορά ἀπό ἕνα ἄγνωστο νησί τοῦ Ἰονίου. Ἀθήνα: Ἐκδόσεις Πατάκη / Ἀποστολικὴ Διακονία PoliteiaNet. (Σημαντικὸ ἱστορικὸ καὶ φωτογραφικό τεκμήριο ποὺ περιλαμβάνει τὴ μαρτυρία τοῦ τελευταίου ἐρημίτη π. Γρηγορίου καὶ ἀναλύσεις γιὰ τὴ γεωλογία καὶ τὸ οἰκοδομικὸ χρονικό).
•Ξεπαπαδάκος, Γ. (2009). Ζάκυνθος: Ἄγιος Διονύσιος: Μονὴ Στροφάδων καὶ μεταβυζαντινά μνημεῖα. (Φωτογράφιση Μ. Κουρῆ). Ἀθήνα: Ἐκδόσεις Ἔθνος MetaBook.
• Ἀπομνημονεύματα τῆς νήσου Ζακύνθου. Κέρκυρα. (Περιλαμβάνει λεπτομερεῖς καταγραφὲς γιὰ τὴ σφαγὴ τῶν μοναχῶν ἀπὸ τοὺς Σαρακηνούς [1530/1538] καὶ τὴν ἐπίθεση τῶν Ἀγαρηνῶν τὸ 1717).
• Miller, W. (1908). The Latins in the Levant: A History of Frankish Greece (1204–1566). (Εἰδικὰ γιὰ τὸ καθεστὼς τῆς Κομητείας Κεφαλληνίας καὶ Ζακύνθου ὑπὸ τὴν οἰκογένεια τῶν Ὀρσίνι, ποὺ ἐξηγεῖ τὴ γεωπολιτικὴ σκοπιμότητα τῆς ἵδρυσης τῆς Μονῆς).
• Κόντογλου, Φ. (1962). Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Βατάτζης ὁ Ἐλεήμων, ὁ βασιλιὰς ὁ ἀληθινός. Ἀθήνα. (Πνευματικὴ καὶ ἱστορικὴ προσέγγιση τῆς ἁγιότητας τοῦ αὐτοκράτορα).
• Μαρίνος, Ν. (1801). Βίος, Πολιτεία καὶ Θαύματα τοῦ Ὁσίου Πατρὸς ἡμῶν Διονυσίου, Ἀρχιεπισκόπου Αἰγίνης τοῦ θαυματουργοῦ. Βενετία. (Ἡ παλαιότερη ἐπίσημη βιογραφία τοῦ Ἁγίου, ὅπου ἐξιστορεῖται τὸ περιστατικὸ τῆς συγχώρεσης τοῦ φονέα τοῦ ἀδελφοῦ του στὶς Στροφάδες).
• Ἀπολλώνιος ὁ Ρόδιος, Ἀργοναυτικά, Βιβλίο Β΄ (στ. 260–300). (Ἡ βασικὴ πηγὴ γιὰ τὴν καταδίωξη τῶν Ἁρπυιῶν ἀπὸ τοὺς Βορεάδες Ζήτη καὶ Κάλαϊ, καθὼς καὶ γιὰ τὴ μετονομασία τῶν νησιῶν ἀπὸ «Πλωτά» σὲ «Στροφάδες»).
• Βιργίλιος, Αἰνειάδα (Aeneid), Βιβλίο III, 209 κ.ἑ. (Περιγραφή τῆς συνάντησης τοῦ Αἰνεία μὲ τὶς Ἅρπυιες στὰ νησιὰ τῶν Στροφάδων).
• Kollias, A. N. The Strophades Islands in the Texts of the Ancient Writers Scribd Document. (Συλλογὴ καὶ σχολιασμὸς ἀρχαίων πηγῶν γιὰ τὸ νησιωτικὸ σύμπλεγμα).
